Boominscripties Planken Wambuis

Boominscriptie Planken Wambuis
Boominscriptie Planken Wambuis

Tijdens een wandeling in 2002 in het Planken Wambuis werd mijn aandacht getrokken door enkele boominscripties die vanaf het pad duidelijk zichtbaar waren. Het waren initialen met jaartallen variërend van 1893 tot 1922. Ik heb er direct een foto van gemaakt. Bij elke volgende wandeling zag ik er wel weer een paar nieuwe, soms met versieringen, de een nog uitbundiger dan de ander.

De eigenschappen van de boomschors en de gezondheid van de boom bepalen in hoofdzaak, na zoveel jaren, de leesbaarheid van de inscriptie of kerving. De meeste inscripties zijn nog duidelijk leesbaar, veel zijn er met een beetje fantasie nog te ontcijferen en de rest is van oorsprong niet goed gekerfd of is in de loop van de tijd vervormd of aangetast.

Inmiddels had ik er al zoveel gevonden dat ik in 2016 heb besloten alle bomen van de lanen rondom de Putheide per stuk te onderzoeken naar inscripties, ongeacht of ze nog goed te lezen waren of niet en tegelijk van elk de positie vast te leggen met de GPS. Met nog een na- controle in 2018 was het resultaat als volgt:

  • Planken Wambuisweg 46 stuks
  • Nieuw Reemsterlaan 51 stuks
  • Oud Reemsterlaan 239 stuks

Vanwege het grote aantal in dit betrekkelijk klein gebied drong de vraag zich op of dit verschijnsel zich ook zou voordoen in de omringende lanen. Het resultaat was overtuigend:

  • Harderwijkerweg 36 stuks, (tot Oud Reemst)
  • Oude Harderwijkerweg 35 stuks,  (tot rondom de kruising met het voormalige bommenlijntje)

daarbuiten nihil, maar de Oud Reemsterlaan steekt hier met kop en schouders boven uit (Zie de tracklogs per laan). Op de bomenlaan tegenover de Kruislaan vond ik er enkele (5), waarvan ik er een (GJVDB 1910)  al vele malen had gezien. Hier kom ik nader op terug. De vraag blijft, waarom zo’n groot aantal inscripties in dit gebied en, voor zover mij bekend, nergens anders. Een paar in het oog springende feiten mede ontleend aan: Historisch Cahier Ede: “Een oase in de wildernis” -  Geschiedenis van het Planken Wambuis -:

  • Op bladzijde 48 staat een foto van de put op de Puthei met drinkbakken voor de schapen. Op de achtergrond de jonge bomenlaan op de Planken Wambuisweg, waarbij wordt opgemerkt dat de foto vóór 1900 gemaakt zal zijn.
  • Op bladzijde 80 wordt vermeld dat in 1850 het tracé van de Oud Reemsterlaan is rechtgetrokken en de helling is doorgraven.
  • In het verleden waren het Reemsterveld en het Planken Wambuis deels een aaneengesloten heideveld. Hieraan kwam volgens het genoemd Cahier een einde toen in 1916 het deel ten oosten van de Harderwijkerweg door Anton Kröller voor zijn privé jachtterrein werd aangekocht en voor omringende bewoners geheel werd afgesloten.
  • Van de inscripties die van een nog leesbaar jaartal zijn voorzien en waarvan de initialen ook voorkomen zonder jaartal, zou afgeleid kunnen worden dat het overgrote deel is gekerfd in de jaren tussen 1880 en 1925. Het oudste exemplaar is van 1859.
  • Op enkele bomen wordt naast de initialen vermeld: “schaapherder” of “herder”, waarvan er een is van de al eerder genoemde GJVDB (ook) 1910. Dit moet nagenoeg zeker de grootvader zijn van de huidige broers schaapherder Aart en Henk van den Brandhof. Verder worden genoemd: IJ Schuit 1912 en GJvdMeent.
    Ook is op een boom vaag leesbaar onder een aantal initialen vermeld: SC HERDERS.

Uit genoemde feiten trek ik de conclusie dat het overgrote deel van de inscripties is gekerfd door schaapherders die hun schapen lieten grazen in dit gebied niet ver van de waterput, overdag weinig vertier hadden en uit ballorigheid de nodige inscripties achter lieten. Zeker zullen passanten in die tijd hun voorbeeld gevolgd hebben.

Je kunt je ook afvragen waarom dit hoofdzakelijk tussen circa 1880 en 1925 heeft plaats gevonden. Eén conclusie ligt voor de hand. En wel: De bomenlanen zijn in de tweede helft van de 19de eeuw aangelegd en waren tot circa 1880 waarschijnlijk nog te klein in diameter om er een redelijke tekst op kwijt te kunnen. Ook kan het zijn dat rond 1925 het aantal en de grootte van de kuddes afnam door sluiting van het gebied dat in 1916 door Anton Kröller is gekocht. Misschien heeft de toenmalige eigenaar van het Planken Wambuis wel paal en perk gesteld om verder mogelijk onherstelbare schade aan de bomen te voorkomen.

Kijken we naar het aantal inscripties per persoon (per initiaal) dan zijn dit er slechts enkele (1 tot 10) ten opzichte van bijvoorbeeld WGK (47), GJVDB (19), GHK (18). Van veel kervers zullen de persoonsgegevens moeilijk tot onmogelijk te achterhalen zijn, echter er zijn er bij die naam, leeftijd, jaar en woonplaats hebben achter gelaten. Bijvoorbeeld:

  • Geb. 1894 BJVDB 1911
  • I VD BELD, TERWOLDE, 1898, 16 SEPTEMBER
  • W JANSEN, 23 JAAR, GARDEREN, 1921
  • D TOP, OTTERLO 
  • D TOP 1908

De bomen bereiken nu een zodanige leeftijd dat de aftakeling bij velen zichtbaar wordt en er zijn er zelfs al die het hebben laten afweten, waardoor er in de laatste jaren al een groot aantal inscripties is verdwenen. In mijn ogen is deze collectie inscripties uniek en vormen een wezenlijk onderdeel van de geschiedenis van het Planken Wambuis, reden waarom ik het Gemeentearchief Ede heb verzocht dit bestand van 400 foto's in hun archieven op te nemen. U kunt ze vinden op de website Archieval en dan naar beeldbanken, zoekwoord boominscriptie.

P. Postma
Ede, 10 maart 2019